Nga Ilir Demalia
Shoqëritë nuk shemben atë ditë kur në rrugë shpërthen dhuna. Ato kanë filluar të shemben shumë më herët, kur dhuna është bërë gjuhë, kur fyerja është kthyer në argument, kur britma është shpallur e vërtetë dhe arsyeja është trajtuar si dobësi.
Protestat janë një e drejtë themelore e qytetarit. Ato janë shenja se shoqëria është ende e gjallë dhe nuk ka hequr dorë nga kërkimi i drejtësisë. Por protesta pushon së qeni protestë në momentin kur pushtohet nga psikologjia e turmës, kur individi humbet ndërgjegjen dhe identiteti zëvendësohet nga instinkti. Atëherë nuk kemi më qytetarë që kërkojnë të drejta; kemi njerëz që kërkojnë një objekt mbi të cilin të shkarkojnë zemërimin e grumbulluar prej vitesh.
Urrejtja nuk lind vetëm nga padrejtësia. Shpesh ajo ushqehet nga frustrimi, nga ndjenja e pafuqisë, nga dështimet personale që projektohen mbi armikun e radhës. Kur njeriu nuk arrin të përballet me plagët e veta, ai kërkon një fajtor jashtë vetes. Dhe sa më i madh të jetë boshllëku i brendshëm, aq më e madhe bëhet nevoja për të bërtitur, për të kërcënuar dhe për të poshtëruar tjetrin.
Kjo është arsyeja pse banaliteti i dhunës përhapet me kaq lehtësi. Ai nuk kërkon mendim. Nuk kërkon kulturë. Nuk kërkon përgjegjësi. Mjafton një turmë, një slogan dhe një armik. Pastaj gjithçka justifikohet në emër të “shpëtimit të Republikës së Re”, të “kauzës”, të “popullit”. Historia na ka mësuar se çdo dhunë që legjitimohet me një ideal përfundon duke e shkatërruar pikërisht atë ideal.
Në planin psikoanalitik, shoqëria shqiptare vazhdon të mbajë mbi supe trauma të papërpunuara. Dekada izolimi, varfërie, autoritarizmi dhe tranzicioni kanë prodhuar individë që shpesh e kanë më të lehtë të adhurojnë forcën sesa ligjin, liderin sesa institucionin, hakmarrjen sesa drejtësinë. Kur trauma nuk përpunohet, ajo riprodhohet. Viktima e djeshme rrezikon të bëhet dhunuesi i sotëm.
Pikërisht këtu politika gjen terrenin më pjellor. Ajo nuk e shëron plagën; e përdor atë. Nuk e qetëson turmën; e ushqen atë. Nuk ndërton qytetarin; prodhon militantin. Media, në vend që të jetë filtër i arsyes, shpesh bëhet amplifikator i spektaklit, sepse spektakli sjell klikime, ndikim dhe pushtet. Kështu krijohet një aleancë e heshtur midis interesit politik, ekonomik dhe psikologjisë së turmës.
Më shqetësuesja nuk është zëri i ekstremistëve. Ata kanë ekzistuar gjithmonë. Më shqetësuese është heshtja e shumicës qytetare. Heshtja e njerëzve që e kuptojnë se diçka nuk shkon, por zgjedhin të mos flasin nga frika e linçimit publik, e etiketimit apo e përjashtimit. Dhe kur qytetari hesht, zhurma fiton. Kur arsyeja tërhiqet, deliriumi e shpall veten normalitet.
Asnjë shoqëri nuk mund të ndërtojë një republikë të re mbi gjuhën e urrejtjes. Nuk mund të ndërtojë demokraci duke glorifikuar dhunën. Nuk mund të flasë për liri duke terrorizuar këdo që mendon ndryshe. Dhuna nuk është kurrë instrument i qytetërimit; ajo është gjithmonë dëshmi e dështimit të tij.
Në fund, dhuna nuk zgjedh kamp. Ajo nuk pyet kë ke votuar, kë ke mbështetur apo kujt i ke duartrokitur. Sot godet kundërshtarin, nesër ish-aleatin dhe pasnesër vetë ata që e ushqyen. Është si zjarri: kush beson se mund ta kontrollojë për të djegur vetëm shtëpinë e tjetrit, zakonisht zgjohet kur flakët kanë mbërritur te dera e vet.
Në kohë të tilla, kurajoja nuk matet me sa fort bërtet, por me aftësinë për të ruajtur arsyen mes britmave. Qetësia nuk është dorëzim; është forma më e lartë e rezistencës qytetare. Të thuash të vërtetën kur turma kërkon vetëm duartrokitje është ndoshta akti më i vështirë i lirisë. Dhe pikërisht për këtë arsye mbetet detyrimi më i madh moral i çdo qytetari.
Të mos jesh i lire të mos thuash atë që mendon nga kërcënimi i injoracës së turmave të frustruara duke menduar se do të jetosh, do të thotë që ke nënshkruar vdekjen për së gjalli. Perballja me të keqen është jetë.