Në një artikull për revistën amerikane Compact, Felice Basbøll vë në pikëpyetje idenë e një formule të vetme nordike për mirëqenien, barazinë dhe organizimin e shoqërisë.
Për dekada, vendet nordike janë paraqitur si shembull i një shoqërie që funksionon: institucione të qëndrueshme, shërbime publike të zhvilluara dhe një cilësi e lartë jetese. Për të majtën, ato kanë përfaqësuar mundësinë për të ndërthurur ekonominë e tregut me rishpërndarjen e pasurisë. Për një pjesë të së djathtës, tërheqja lidhet me besimin shoqëror, kohezionin kulturor dhe respektimin e normave të përbashkëta.
Por, sipas Felice Basbøll, ky imazh fsheh një realitet më të ndërlikuar. Në artikullin e saj “There Is No ‘Nordic Model’”, të botuar në Compact, autorja argumenton se vendet nordike nuk përbëjnë një sistem të unifikuar që mund të shërbejë si recetë universale.
Një mënyrë jetese e kthyer në markë
Basbøll e nis analizën nga ndikimi kulturor i rajonit. Kafenetë minimaliste, mobilimi skandinav dhe koncepti danez hygge, që lidhet me ngrohtësinë dhe kënaqësinë e gjërave të zakonshme, janë bërë pjesë e një tregu ndërkombëtar.
Sipas saj, ky eksport estetik ushqen premtimin për një jetë më të qetë, ku puna nuk përthith gjithë kohën dhe ku shtëpia, familja dhe aktivitetet e përditshme ruajnë rëndësinë e tyre. Megjithatë, imazhi tërheqës nuk shpjegon vetvetiu sistemet ekonomike dhe kompromiset politike që e mbështesin këtë mënyrë jetese.
Mirëqenia dhe kostoja e saj
Në qendër të reputacionit nordik qëndron shteti social: lejet prindërore, arsimi dhe mbështetja publike për qytetarët. Basbøll vëren se këto përfitime shoqërohen me një barrë të konsiderueshme fiskale.
Në interpretimin e autores, barazia duket më tërheqëse nga larg sesa kur përjetohet përmes taksave dhe kufizimeve që ajo i sheh si pengesa për diferencimin individual. Ky është një gjykim kritik i Basbøll, që ngre pyetjen se si balancohet siguria kolektive me ambicien personale.
Autorja thekson gjithashtu se mirëqenia publike bashkëjeton me sipërmarrjen private dhe tregjet konkurruese. Për këtë arsye, etiketimi i këtyre ekonomive si thjesht “socialiste” e varfëron debatin.
Dallimet që prishin pamjen e një modeli të vetëm
Politikat e emigracionit janë një nga shembujt kryesorë që përdor Basbøll. Ajo krahason hapjen e mëparshme të Suedisë ndaj refugjatëve sirianë me qasjen më kufizuese të Danimarkës.
Edhe në ekonomi, sipas saj, vendet ndjekin rrugë të ndryshme. Prania e kompanive të mëdha daneze dhe zhvillimi i sipërmarrjeve teknologjike në vende të tjera tregojnë se ngjashmëritë rajonale nuk nënkuptojnë zgjedhje identike politike.
Barazia nuk i zhduk privilegjet
Basbøll ndalet edhe te banesat daneze të organizuara përmes shoqatave të bashkëpronësisë, të njohura si andelsboliger. Sipas autores, një mekanizëm i menduar për strehim më të përballueshëm mund të krijojë barriera aksesi kur njohjet personale ndikojnë në shpërndarjen e mundësive.
Argumenti i saj është se institucionet që synojnë barazinë nuk i eliminojnë automatikisht privilegjet informale.
A mund ta zëvendësojë shteti solidaritetin njerëzor?
Një tjetër pikë e analizës lidhet me autonominë individuale. Basbøll argumenton se mbështetja financiare nga shteti e zvogëlon nevojën e njerëzve për t’u mbështetur ekonomikisht te familjarët apo te njëri-tjetri.
Kjo mund të zgjerojë pavarësinë personale, por autorja e lexon edhe si një ndryshim të përgjegjësisë brenda marrëdhënieve shoqërore. Interpretimi i saj mbetet i debatueshëm dhe nuk përshkruan domosdoshmërisht përvojën e çdo familjeje nordike.
Artikulli nuk mohon arritjet e rajonit. Ai sfidon idealizimin e tyre: pas mirëqenies gjenden histori kombëtare, interesa dhe kompromise që nuk kopjohen thjesht duke importuar një model. Për Basbøll, pikërisht këto dallime e bëjnë të pamjaftueshme idenë e një formule të vetme nordike.