Zylyftar HOXHA
Nuk ka të bëjë me teorinë filozofike të Mao Ce Dunit; “fshati të rrethojë qytetin”, por me të kundërtën e saj, me një realitet të dukshëm, që, qyteti, si pjesë më vitale, metropolitane, po rrethon dhe asimilon fshatin. Kështu po ndodh edhe me Mborjen. Vila dy e trikatëshe, punishte e lokale në të dy anët e rrugës, e bëjnë të papërcaktueshëm kufirin ndarës mes qytetit të Korçës dhe Mborjes, fshatit më të afërt. Emërtimi i fundit i një rrugice që i përket qytetit, nuk është më shumë se 30 hapa larg nga një tabelë që ka të shkruar urimin: “Mirëserdhët në Mborje!” Ky fshat ngjitazi me Korçën, që konsiderohet edhe si lagja e këtij qyteti për nga shtrirja dhe shkrirja me ndërtime, ka ca gjurmë historike që e bëjnë të lëvdohet për lashtësi. Prej tij kanë dalë edhe ca njerëz të shquar, fama e të cilëve është pjesë e qytetërimit korçar. Voskopoja e Vithkuqi dikur kanë populluar Korçën në zanafillat e hershme të qytetit, por edhe Mborja nuk mbetet pas.
Historikisht, por edhe sot e kësaj dite, duket sikur ky fshat ka diçka prej bashkëjetesës të pandashme me qytetin. Miniera e qymyrgurit e Mborje-Drenovës, ka patur si fuqi punëtore shumë banorë të Korçës, ndërsa qyteti kishte të zënë me punë banorë të Mborjes.
Vajzat e këtij fshati, nuk preferonin të martoheshin kund tjetër veçse në Korçë, ngaqë e mbanin veten dhe familjet e tyre për qytetarë. Kësisoj, lidhje të shumta e nga më jetiket janë krijuar mes qytetit dhe rrethinës së tij. Ndërsa një projekt i disa dekadave më parë për t`ia bashkuar Mborjen si administrim qytetit të Korçës, është bërë natyrshëm një realitet.
Qytet-fshat, i lashtë dhe i ri
Dy banorë të Mborjes, ish-mësuesit Engjëllush Pupa dhe Jetnor Fetah, disa vite më parë ndërmorën nismën për një botim të historikut të fshatit të tyre. Simbolika në kopertinë e këtij libri, është një përkrenare ilire, e zbuluar në hyrje të fshatit gjatë gërmimeve arkeologjike nga mësuesi i apasionuar Jetnor Fetah. Në parathënien e librit ”Mborja ndër vite” , një tjetër bir i këtij fshati, prof.dr Petrika Thëngjilli, e cilëson vendlindjen e tij qytet-fshat të lashtë dhe të ri. Ai veçon lashtësinë e Mborjes, kulturën prehistorike dhe mesjetare, por mbi të gjitha bashkëjetesën fetare dhe politike. Emri i fshatit, mendohet se rrjedh nga Emporjon, që në greqisht do të thotë treg. Tri rrugë të hershme lidhnin Mborjen me Gjoricën (Korçën). Gjurmët e këtyre rrugëve ruhen edhe sot, si dhe emërtimet ” Ulica e Kasabasë”, ” Ulica e Koresë” dhe ” Ulica e Shkretë”.
Mborja e vjetër, e hershme, me ndërtesat e saj karakteristike prej muresh me gur të zi dhe çatitë me plloça, ka gjurmë të shumta. Kisha e Shën Ristozit, i takon për nga ndërtimi shekullit të XIV, në kohën kur ka zotëruar principata e Muzakajve në këtë zonë. Në librin e tij ” Korça në faqet e historisë”, Emin Selenica flet për gërmadhat e një qyteti të ngritur në Mborjen e sotme. Për këtë qytet të madh flasin jo vetëm autorë të tjerë shqiptarë si Thimi Mitko, Nuçi Naçi, L. Mile, por edhe autorë të huaj si Pukvili, Meri Uoker etj. Nga studimet që i janë bërë kalasë mesjetare të Mborjes, janë zbuluar gjurmë që hedhin dritë mbi një lashtësi më të hershme sesa ajo që njihej më parë.
Krenaria intelektuale e Mborjes
Autorët e librit ”Mborja ndër vite”, vlerësojnë se vendlindja e tyre qysh herët e deri në ditët e sotme ka nxjerrë figura të shquara, patriotë të mëdhenj, njerëz të ditur, sportistë e artistë të njohur, njerëz me karakter të fortë e të qëndrueshëm. Koçi Beu, ky mborjar me famë në të gjithë Perandorinë Osmane ka marrë epitetet “Makiaveli i Turqisë” dhe “Monteskieja i Turqisë”. Patriot i madh dhe luftëtar i paepur i kombit është vlerësuar Haki Mborja, i shpallur ” Qytetar Nderi i Qarkut të Korçës”, mbështetës dhe përkrahës i Kongresit të Lushnjës dhe i qeverisë së Ismail Qemalit. Së bashku me Themistokli Gërmenjin, luajtën rolin kryesor në shpalljen e Krahinës Autonome të Korçës, duke ndaluar gllabërimin e saj prej Greqisë.
Emra të tjerë të njohur i shtohen personaliteteve që fshati Mborje i ka krenarinë e tij. Dhimitër Viskë Mborja, një ndër firmëtarët e parë që nënshkroi Manifestin e Vlorës. George Dhimitër Mborja, që gjithë pasurinë e tij ia la Shqipërisë, duke i falur Korçës të parin dhe të vetmin muze të artit aziatik. Nuk harrohen “pionieri” i Kirurgjisë Shqiptare, doktor Selaudin Mborja, profesori i Shkencës dhe Arsimit Shqiptar, Sali Mborja, akademiku Hekuran Mara, apo historiani Petrika Thëngjilli.
Kalaja e re
Madhështinë e kalasë së dikurshme e zëvendëson një ndërtim i ri. Vangjush Malaveci, një korçar rreth 40 vjeç, me profesion mjek, habiti shumëkënd kur filloi të kërkonte ustallarë për të ndërtuar një shtëpi-kështjellë në fshatin Mborje. Disa herë i zhbëri punimet prej guri, vetëm e vetëm për të sendërtuar sa më mirë ëndrrën e tij. Dhe duket se ia arriti. Ndërtimi tip kështjellë, është jo vetëm nga banesat më të reja në Mborje, por edhe nga ato që zor se t’i zë syri gjëkund.
Bashkëjetesa e rrallë fetare
Disa kisha e xhami kanë ekzistuar në Mborje, me dëshminë historike të bashkëjetesës fetare ndërmjet banorëve. Studimet tregojnë për 12 kisha të vjetra. Ndër to, kisha e Ristozit, që njihet si një nga objektet më të hershme të kultit në Ballkan. Kisha, ashtu si edhe fshati, shtrihen rrëzë malit të Moravës. Mborja ka gati 4000 banorë, dominohet nga popullsia e besimit fetar mysliman, por ka edhe një numër të konsiderueshëm familjesh të vllahëve e të besimit ortodoks. Një zonë në periferi, njihet si lagja e komunitetit egjiptian. Shumica e tyre të ardhur në Mborje pas viteve ’90- të, pasi shitën katet e para të apartamenteve të tyre për dyqane në qytetin e Korçës. “Mborjarët e kanë patur traditë tolerancën fetare, e asnjëherë nuk kanë bërë dallime”, thotë një i moshuar i besimit ortodoks, i ardhur prej vitesh në këtë fshat nga Lubonja.
Mborja, si një qendër e rëndësishme ekonomike, sipas studiuesve, që herët është vënë nën ndikimin e Islamit. Në vitet 1520 -1530, në Mborje kishte më shumë të krishterë se myslimanë, por, pas afro 30 viteve, popullsia arriti në mbi 65% myslimanë. Edhe sot, shumicën e përbën komuniteti mysliman, por ai ka krijuar marrëdhënie të ngushta me ortodoksët, ndërsa lidhjet martesore dhe datat e shënuara fetare i festojnë së bashku. “Kemi trashëguar një tolerancë që rrallë ndeshet në Shqipëri, prandaj ta ruajmë dhe ta zhvillojmë atë”, u lë porosi mborjanëve bashkëfshatari i tyre, historiani Petrika Thëngjilli.
Shënim: Ky reportazh është shkëputur nga libri im “Udhëtimet e mia nëpër Shqipëri”
