Ka shumë arsye pse Azia ka qenë shumëpolare për pothuajse gjithë historinë , dhe Pekini i kupton të gjitha.
Tani është pranuar gjerësisht se Kina synon të spostojë Shtetet e Bashkuara si superfuqia e vetme botërore deri më 2049, 100 vjetori i themelimit modern të Pekinit. Në mes të një lufte tregtare dhe përshkallëzimeve ushtarake, një atmosferë e përshkruan si “Lufta e Ftohtë 2.0”, ka filluar. Por çfarëdo që të ndodhë midis Shteteve të Bashkuara dhe Kinës, rezultati nuk do të jetë një botë unipolare, as nën tutelën amerikane apo kineze.
Shtetet e Bashkuara as nuk dëshirojnë dhe as nuk mund të përballojnë për të rifilluar vet në nivel global – as shumica e vendeve nuk duan kthim në hegjemoninë amerikane. E njëjta vlen edhe për Kinën. Në të vërtetë, larg nga zhvendosja e Shteteve të Bashkuara në nivel global, nuk ka të ngjarë që Kina të dominojë në mënyrë të njëanshme në rajonin e vet të Azisë.
Për të kuptuar pse, ne duhet të shqyrtojmë shumë shpejt disa të pavërteta të ndërlidhura teorike dhe historike. Një lexim shumë selektiv i dy shekujve të fundit bën që shumë analistë ta shohin gjeopolitikën si një garë midis dy shteteve më të fuqishme në sistem në çdo kohë të caktuar. Është sikur planeti të jetë një tavolinë e lëmuar në të cilën vetëm Shtetet e Bashkuara dhe Kina po luajnë një lojë të rrezikshme. Por sistemi global në tërësi nuk ka ngjashmëri të vogla me modelin europian mbi të cilin është bazuar teoria e tranzicionit të pushtetit. Europa përbëhet nga shoqëri që ndajnë një rajon të vogël dhe kanë kulturë dhe religjion të përbashkët, shoqëruar me frikën e pushtimit nga fqinji.
Por për të kuptuar Azinë, ka më shumë kuptim të shohësh gjeografinë dhe historinë e Azisë. Në Perëndim, “Azia” është bërë e stenografi për Azinë Lindore apo Kinën e Madhe. Në realitet, peizazhi i gjerë i Azisë shtrihet nga Mesdheu në Detin e Japonisë, një plejadë e përhapur e qytetërimeve unike, përqendruar në rajone pjellore siç janë lumenjtë Tigris dhe Eufrat, Lugina e Indus, Plazhi Gangetik, Yangtze dhe Lumi i Verdhë, si dhe rajoni më i madh Mekong. Ndryshe nga një fushë me rrezik, Azia nuk është e sheshtë, por jashtëzakonisht me gunga. Plateau tibetiane dhe malet Himalayan, shkretëtira Taklamakan dhe terrenet e tjera të ashpra janë ndër barrierat kryesore natyrore në projektimin e energjisë në të gjithë Azinë.
Me gjeografitë kaq të largëta dhe me kultura kaq të dallueshme, Azia ka mbetur shumëpolare për pothuajse të gjithë historinë e regjistruar, me perandorinë mongole në shekullin e 13-të përjashtimi i vetëm (për mongolët ishin më shumë nomadë sesa njerëz që qëndronin në një vend). Në vend që të kërkojnë pushtim të gjerë, qëndrimi i aziatikëve ka qenë përgjithësisht për të jetuar dhe për të lënë të tjerët të jetojnë. Gjatë shekujve të ndërveprimit të Rrugës së Mëndafshit, tregtia dhe shkëmbimi kulturor janë shumë më tepër normë sesa pushtim. Edhe mongolët sunduan me anë të adoptimit të feve dhe gjuhëve lokale. Një vlerësim i duhur i gjeografisë dhe historisë aziatike na kujton se Azia nuk është një grup domino që do të bierë para një ekspansioni të Kinës. Kina mund të jetë aq nacionaliste sa kurrë, por kinezët nuk janë mongolët e rinj.
Kuptimi i modeleve të shekujve të kaluar na ndihmon të parashikojmë evolucionin e Iniciativës së Brezit dhe Rrugës së Kinës, të cilin vetë Presidenti Xi Jinping e shpalli si “projekti i shekullit” në mbledhjen e parë në vitin 2017. Edhe pse iniciativa “Belt and Road” është një koalicion joformal me synimin e ndjeshëm të koordinimit të miliarda dollarëve të investimeve infrastrukturore të nevojshme në më shumë se 60 vende, një rrëfenjë e mbajtur në Uashington se “Belt and Road” është një komplot i egër që synon hegjemoninë neokoloniale nëpërmjet kurtheve të borxheve që rezultojnë në portet e jashtme ushtarake dhe në kontrollin mbi ekonomitë e huaja. Realiteti vërshon në mes të dy versioneve të kësaj historie. E rëndësishmja, në përputhje me historinë e Azisë, është se vetëm Kina nuk e përcakton përfundimin si pjesa tjetër e fuqive të Azisë, të cilat deri më tani janë lënë pas dore në biseda gjeopolitike.
Për ata që nuk janë thelluar në gati tre dekada të investimeve infrastrukturore të Kinës në periferinë e saj që daton nga rënia e Bashkimit Sovjetik, motivimi i madh strategjik i Kinës për “Belt and Road” është po aq mbrojtëse sa sulmuese. Gjatë kësaj periudhe, Kina është bërë importuesi më i madh i mallrave në botë, si dhe eksportuesi më i madh i mallrave të gatshme, duke rritur ekspozimin e saj ndaj të ashtuquajturit gracka “Malaça”, me të cilin tregtia e saj fizike varet nga ngushtica “Malaça” që kalon midis Singaporit dhe Indonezisë, mbi të cilën Kina nuk ka kontroll. Manovrat e saj agresive në Detin e Kinës Jugore janë një përpjekje për të siguruar të paktën ujërat në anën lindore të ngushticës, pasi ajo nuk mund të kontrollojë Oqeanin Indian – që projektet e “Belt and Road” kanë për synim të mundësojnë daljen në tokë në Myanmar, Bangladesh dhe Pakistan. Ndërsa tregtia e Kinës zgjerohet me shpejtësi me Bashkimin Evropian (me të cilin Kina tregton 500 miliardë dollarë më shumë në vit sesa me Shtetet e Bashkuara) dhe botën arabe, është e logjikshme që ajo të kërkojë korridore tokësore drejt Evropës dhe rajonit të Gulf të Azisë Perëndimore.
Megjithatë, komentuesit që e portretizojnë Kinën si një vizion njëmijëvjeçar dhe presupozojnë një rrugë të palëkundshme për arritjen e saj, mbivlerësojnë mençurinë e Kinës dhe nënvlerësojnë atë të fqinjëve të saj, të cilët kanë mijëra vjet angazhim historik me Kinën. Kina sot duket një forcë e pandalshme, por Azia është e mbushur me objekte të paluajtshme në formën e shteteve civilizuese si Rusia, Irani dhe India, historitë e tyre të lashta lejojnë që ata të ngrihen sa Kina, sa herë që i nevojitet interesimit të tyre për ta bërë këtë. Kina nuk guxon të shkelë në tokën ruse, ndërsa të dyja bashkojnë gjithnjë e më shumë ushtrimet e tyre ushtarake dhe Irani ka treguar pak pendim në anullimin e kontratave të naftës kineze, pavarësisht nga varësia e saj ndaj Kinës për t’i bërë ballë sanksioneve perëndimore. Dokumenti i Doklam Plateau i vitit 2017 midis Indisë dhe Kinës ishte një udhëzues që tregonte se si Kina në lëkudjen e parë, tërhoqi ushtrinë e saj dhe pezulloi disa nga aktivitetet e saj të diskutueshme të ndërtimit të rrugëve në terrenin e debatuar në Himalaje. Kina është e njohur për të luajtur lojë të gjatë – tani në të njëjtën mënyrë, si askush tjetër.
Kina ndan kufijtë me 14 vende, një kujtesë se gjatë gjithë historisë, ajo ka qenë shumë më tepër e pushtuar se sa ishte pushtuese. Kina nuk ka qenë imune ndaj humbjes ndaj arabëve, turqve, japonezëve dhe evropianëve dhe është detyruar të futet në rrugë qorre Rusia dhe Vietnami. Sot është shumë e ndërgjegjshme se edhe nëse teknologjia e lartë e ushtrisë së saj, por e paprovuar dhe e pa përvojë do të mundtte me shpejtësi një fqinj, kostoja përsa i përket shpërthimit diplomatik nga fqinjët e tjerë do të ishte i rëndë.
Kjo është një kujtesë se edhe me të gjitha investimet e Kinës në modernizimin ushtarak, ka pak arsye të besohet se do të blejë ndonjë levë politike më shumë përtej periferisë së saj të menjëhershme sesa forcat e mëdha të Amerikës në Irak dhe Afganistan. Nga Deti i Kinës Jugore deri në Oqeanin Indian, pikat e aksesit detar të Kinës, kanë zgjuar kundërmasat shumëdimensionale në formën e koalicioneve të reja si Quad (të përbërë nga Shtetet e Bashkuara, Japonia, India dhe Australia) dhe fuqitë më të vogla që ata tani i mbështesin si Vietnami dhe Indonezia. Fuqitë bregdetare po grumbullohen në të gjithë zonën e Indo-Paqësorit për të bërë të qartë se askush nuk duhet të dominojë. Edhe nëse Kina ndërton ekuivalentin ushtarak modern të Flotës së Thesarit të shekullit të 15-të, ajo kurrë nuk do të dominojë Azinë detare. E shumë përfolura për rivendosjen e një sistemi të taksave Ming-Qing nuk është skenari më i pëlqyer për Azinë.
Në kundërshtim me analogjitë sipërfaqësore koloniale të përdorura për të përshkruar sjelljen e Kinës, bota e sotme përmban pengesa dhe sovranitet, demokraci dhe transparencë, instrumente dhe forca që e kufizojnë ndjeshëm aftësinë e Kinës për të diktuar punët. Merr në konsideratë sërish Oqeanin Indian, ku Kina ka bërë rrugë të rëndësishme komerciale dhe diplomatike nga Sri Lanka dhe Maldivet në Pakistan dhe Kenia. Në Sri Lanka, një situatë pakujdesie çoi në marrjen nga Kina të portit Hambantota që vetë ajo e ndërtoi mbi një qira 99-vjeçare. Çështja është bërë kaq thelbësore për politikën e vendit saqë nuk mund të mendohet as kthimi në pushtet i ish-kryeministrit Mahinda Rajapaksa, i mbështetur nga kinezët dhe tashmë në opozitë.
E njëjta gjë është e vërtetë edhe në Maldive dhe Pakistan, të cilat kanë zvogëluar në mënyrë aktive gjysmën e vlerës së projekteve që lidhen me Korridorin Ekonomik të Kinës dhe Pakistanit. Qeveria e re e Imran Khanit zhvilloi një fushatë duke marrë si shembull zhvillimin e Kinës, por jo duke e hipotekuar të ardhmen e saj në Kinë. Në Kenia, Presidenti Uhuru Kenyatta gjithashtu vlerësoi modelin e Kinës, por në dhjetorin e kaluar ai duhej të luftonte në mënyrë aktive një thashethem se qeveria e tij kishte marrë aq borxh nga Kina sa që do të duhej të hiqte dorë nga pronësia e portit të Mombasa. Opinioni publik, hetimi i medias dhe politika demokratike nuk ishin tipare të botës koloniale evropiane. Sot, ato janë një goditje e fortë kundër ndikimit të tepërt të huaj, qoftë të hapur apo të fshehtë.
Gjeopolitika është jolineare. Skandali Hambantota në Sri Lanka është portretizuar nga shkolla e “kërcënimit të Kinë” si i pari i shumë ndërhyrjeve “borxh-për-kapital” që do të vijnë. Në vend të kësaj, ishte një thirrje e menjëhershme e zgjimit për shtetet më të varfra dhe më të korruptuara që merreshin me Kinën për të përdorur mjete ligjore dhe komerciale për të menaxhuar më mirë ekspozimin e tyre ndaj Kinës për të mos u bërë Sri Lanka e ardhshme. Në pjesën më të madhe Kina, ka treguar kujdes në tejkalimin e kufijve tokësorë ushtarakë, si dhe ka pranuar shumë reduktime të njëanshme të borxheve dhe ndërprerjeve të kontratave në Nepal, Mianmar dhe Malajzi. Megjithëse të gjitha janë relativisht të dobëta, Kina ka frikë nga reagimi që do të rezultonte nëse nuk tregon bujari ndaj tyre. Ndryshe nga kohët koloniale, edhe shtetet e dobëta të mund të thonë në mënyrë efektive “Jo”.
Falë sovranitetit modern, Kina është e detyruar të mësojë në tre vitet e iniciativës “Belt and Road” atë që perandoritë evropiane iu deshën 300 vjet për ta pranuar. Se çfarë sjellja e Kinës ka të përbashkët me kompanitë britanike të Indisë Lindore dhe historinë perandorake në përgjithësi është se duke investuar dhe ngritur kolonitë e tyre, perandoritë në të vërtetë fuqizojnë forcat që i kundërshtojnë ato. India britanike e bashkuar, ndërtoi hekurudhat e saj dhe i dha gjuhën angleze dhe një aparat të madh administrativ – të cilat, të gjith, u treguan shumë të dobishme në fundin përfundimtar të sundimit britanik. Ky cikël, jo hegjemonia e përjetshme, është modeli i besueshëm i historisë.
Për më tepër, bota e sotme nuk është as unipolare, as bipolare, por një treg gjeopolitik i kompetencave që konkurrojnë për të ofruar shërbime për aleatët dhe partnerët e mundshëm. Prandaj, Kina nuk është alternativa e vetme – sidomos pas fazës së parë të investimeve në “Belt and Road”. Disa kredite i takojnë Kinës për të katalizuar një njohje në mbarë botën për rëndësinë e financimit të infrastrukturës, veçanërisht në një botë krizash pas-financiare, në të cilën disa udhëheqës perëndimorë gabimisht predikuan masat shtrënguese në vend të stimulit. Për më tepër, nuk ka dyshim se tregtia më e madhe me investimet nga Kina ka kontribuar në Pakistan, Etiopi, Uzbekistan, Mianmar dhe ekonomi të tjera të ish-shportës që tani po japin mes ritmeve më të shpejta të rritjes në botë. (Kompanitë kineze madje investojnë gati dy herë më shumë në Indinë rivale sesa në klientin Pakistan).
Sa më shumë që Iniciativa e “Belt and Road” të bëhet një stërvitje shumëpalëshe, aq më shumë lidh jo vetëm vendet aziatike me Kinën, por edhe të gjithë aziatikët me njëri-tjetrin. Nga Rusia dhe Turqia tek Irani dhe Irani deri në Mianmar dhe Tajlandë, ringjallja e rrugëve mëndafshit me shumë drejtime pa pushtet dominuese, simbolizon kthimin e së kaluarës së Azisë, e karakterizuar nga nderimi dhe jo dominimi. Azia ka rreth 5 miliardë njerëz, rreth 3.5 miliardë prej të cilëve nuk janë kinezë. Aziatikët përpiqen të jetojnë në një rend botëror aziatik, jo kinez. Iniciativa e “Belt and Road”, pra, nuk do të shpërndahet si një avull kinez që tregon rrugën përgjatë Euroazisë. Ashtu si vetë historia aziatike, është një “lojë e madhe” e pafundme e mbushur plot me lëvizje dhe duke kërkuar durim të madh. Arsyeja shumë e madhe që vazhdon deri në këtë ditë është se Azia është në fund të fundit një fushë shumë e madhe për çdo pushtet të vetëm për ta kontrolluar.
Kjo ese është përshtatur nga libri i Parag Khanna, “E ardhmja është Azia: Tregti, Konflikt dhe Kulturë në shekullin e 21-të”.
PERKTHEU NGA FOREIGN POLICY: TIRANA NEWS