Në një pasdite të lagësht dhjetori të vitit 1990, e vogla Lea Ypi vrapoi nëpër Tiranë për të shkuar drejt parkut të Pallatit të Kulturës. Duke u siguruar që askush nuk mund ta shihte, ajo shtrëngoi faqen e saj të ngrohtë në kofshën e akullt të një statuje dhe u përpoq t’i bënte krahët në atë mënyrë që të rrethonin gjunjët e saj. Pastaj ngriti sytë për të shijuar mustaqet miqësore të figurës. Demonstruesit huliganë që bënin thirrje për liri dhe demokraci i kishin prerë kokën një prej dajave të saj të preferuar.
Ypi në atë kohë kishte dy xhaxhallarë të preferuar, të dy komunistë, të dy të vdekur. Udhëheqësi i Shqipërisë Enver Hoxha ishte njëri tyre, Josif Stalini tjetri dhe mësuesja e saj jashtëzakonisht e paparë, Nora, e cila i kishte mësuar studentes së saj që t’i nderonte të dy.
Në fund të fundit, a nuk ishte mësuesi i Marksit Hengeli (jo Hegeli, sqaroi Nora), ai që e kishte përshkruar Napoleonin si shpirtin e historisë mbi kalë? Stalini, i tha Nora Leas, ishte fryma e historisë në një tank. Plus, ai kishte mustaqe të shkëlqyera.
Ashtu si një ballkanase ‘Jojo Rabbit’, Ypi ishte rezultat i magjepsjes pas një diktatori të lig, madje edhe kujtimet e saj janë historia se si ajo e çliroi veten, u largua nga Shqipëria në fund të viteve 1990 ndërsa shteti u zhyt në gangsterizëm, duke u bërë më në fund profesoreshë e teorisë politike në Shkollën Ekonomike të Londrës.
Nuk është një rrëfim triumfalist i çlirimit nga shtypja shtetërore. As nuk është një nga ato kujtimet e Europës Lindore që pikojnë nostalgji për njëfarë kohe përpara shoqërisë së konsumit. Përkundrazi, kujtimet e Ypit janë të vëzhguara shkëlqyeshëm, me nuanca politike dhe – më e mira nga të gjitha – qesharake.
Në të vërtetë, kur Prof. Ypi jep mësim Marksin sot në LSE, ajo u thotë studentëve të saj se socializmi është një teori e lirisë njerëzore. “Liria,” shkruan ajo, “nuk sakrifikohet vetëm kur të tjerët na thonë çfarë të themi, ku të shkojmë, si të sillemi. Një shoqëri që pretendon se u mundëson njerëzve të kuptojnë potencialin e tyre, por nuk arrin të ndryshojë strukturat që e pengojnë të gjithën të lulëzojnë, është gjithashtu shtypëse.” Ajo nuk po e akuzon me emër cabalian Etonian që drejton politikën britanike, por me siguri nënkuptohet.
Ajo që e bën librin me kujtime jashtëzakonisht tërheqës, nuk është vetëm sa pak zhvillohet politika e Leas, por se si ajo zbulon se si prindërit dhe gjyshja e saj e dashur, Nini, fshehin gjërat për ta mbrojtur atë. Kur thonë se një i afërm është diplomuar, nënkuptojnë se ai është liruar nga burgu. Të braktisësh shkollën do të thotë të vrasësh veten. Të studiosh marrëdhëniet ndërkombëtare do të thotë të burgosesh për tradhti.
Për më tepër, në Shqipërinë e pazot, familja fsheh trashëgiminë e saj myslimane. Kur Lea pyet prindërit e saj për besimin e tyre, Babi përgjigjet: “Ne jemi muslimanë”.
“Ne ishim muslimanë,” kundërshton Mami. Një ditë, ajo dhe prindërit e saj kalojnë me biçikletë pranë një ndërtese kur mami i tregon babit një dritare të katit të pestë. Vetëm pas përfundimit të sundimit socialist ata guxuan t’i thoshin vajzës së tyre se ndërtesa u shpronësua nga familja e nënës së saj për t’u bërë seli partie. Vetëm atëherë nëna e saj mund t’i tregonte Leas se nga ajo dritare në vitin 1947, stërgjyshi i Leas kishte qëndruar atje, duke bërtitur “Allahu Akbar” përpara se të zhytej në vdekje për të shmangur torturat.
Edhe babai i saj kishte sekrete. Për vite me radhë Lea ishte rritur nga mësuesit e saj për të përbuzur Xhafer Ypin, ish-kryeministër i Shqipërisë dhe ministër i drejtësisë nën protektoratin fashist italian të vendosur pas ikjes së mbretit Zog. Pse, pyeti ajo, kjo figurë e turpëruar kishte të njëjtin emër si babai i saj? Më vonë ajo zbuloi se ai ishte stërgjyshi i saj dhe emri i tij kishte shkatërruar familjen, duke e bërë të pamundur që prindërit e saj t’i bashkoheshin partisë dhe kështu të vazhdonin karrierën e tyre.
Kur zgjedhjet shumëpartiake u lejuan në fillim të viteve 1990, prindërit e Leas u bënë figura kryesore në partinë kryesore opozitare të Shqipërisë, të përkushtuar ndaj idesë se Shqipëria duhet të bëhet si pjesa tjetër e Evropës me sipërmarrje të lirë dhe liri nga korrupsioni. Por në vitin 1997, hendeku midis ëndrrave të tyre neoliberale dhe realitetit kleptokratik u zgjerua pasi skemat piramidale në të cilat shumica e popullsisë kishte investuar kursimet e tyre u shembën dhe vendi u zhyt në luftë civile.
Ndërkohë, në shkollë Lea bën provimin përfundimtar nën zhurmën e kallashnikovëve jashtë, pa e ditur se dikush ka telefonuar drejtorin për të thënë se bomba do të shpërthejë pas dy orësh.
Ndërsa disa mësues kërkojnë bombën (rezultoi një mashtrim), në sallën e provimit një tjetër u jep përgjigje nxënësveq.
“Askush nuk do të ngelë,” -thotë mësuesi.
Nëse nota juaj e parashikuar është gjashtë, duhet të kopjoni dy përgjigje. Nëse është tetë, duhet të kopjoni tre”, duke shtuar: “Nuk keni nevojë të jeni të panikosur. Por duhet të jeni të shpejtë.”
Është një histori që, në absurditetin e saj djallëzor burokratik, gënjeshtrat dhe vuajtjet e pakuptimta, tipizojnë përvojat e profesoreshës kur ishte vajzë e vogël.
Ndërsa prindërit e saj shpresonin se liberalizmi do të ishte çlirimi nga vdekja në të gjallë e socializmit shqiptar, Ypi nuk ka iluzione të tilla. Në faqet e fundit ajo e përshkruan liberalizmin si “premtime të thyera, shkatërrim të solidaritetit, të drejtën për të trashëguar privilegjin, mbylljen e syve ndaj padrejtësisë”. Ndoshta liria ekziston vetëm si një ideal i parealizuar në zemrat njerëzore. Një libër thelbësor, po aq për britanikët sa shqiptarët.
The Guardian/ Tirananews.al